Έξυπνοι και βλάκες

«Μόνο η δική μου ηθική και το μυαλό μου, μπορούν να με σταματήσουν» (Τραμπ, 8 Ιαν. 2026).

Με αυτή τη δήλωση σφραγίζεται στην εποχή μας, η κορύφωση του καρτεσιανού πολιτισμού (‘’Σκέφτομαι άρα υπάρχω’’). Του πολιτισμού, που ερμηνεύει πλήρως, το ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο, αναπτύχθηκε η έννοια του ‘’έξυπνου’’ και του ‘’βλάκα’’.

Στον σύγχρονο κόσμο και ειδικά στα ΜΚΔ, έχει παγιωθεί μια παράξενη βεβαιότητα. Κυριαρχεί η αντίληψη, ότι οι άνθρωποι χωρίζονται σε λογικούς και ψεκασμένους, σε έξυπνους και ηλίθιους. Σε διανοούμενους και λαουτζίκο. Σε ορθολογικούς και σε παράλογους.

Για το σύνολο, αυτές οι διακρίσεις είναι αυτονόητες, σχεδόν φυσικός νόμος.

Όμως, ο άνθρωπος δεν μια μηχανή συμπερασμάτων που μπορεί να είναι καλής ποιότητας, ή κακής ποιότητας, εκ κατασκευής. Είναι ένα ον που αντιλαμβάνεται τον κόσμο μέσα από εμπειρίες, φόβους, μνήμες, σχέσεις και προσδοκίες.

Τρεις βλέπουν τον ίδιο Άνθρωπο στο σταυρό. Ο Ρωμαίος βλέπει κατάδικο, ο Ιουδαίος βλέπει βλάσφημο, κι ο απόστολος βλέπει Θεό. Κανείς τους δεν είναι «πιο έξυπνος». Η ίδια πραγματικότητα παράγει διαφορετική «λογική», ανάλογα με το πλαίσιο πρόσληψης.

Η ικανότητα διάκρισης της αλήθειας από το ψέμα δεν είναι το άριστο αποτέλεσμα μιας ποιοτικής μηχανής. Υπάρχουν άνθρωποι με υψηλή διανοητική ικανότητα που εξαπατώνται συστηματικά και άλλοι που, χωρίς ιδιαίτερη θεωρητική κατάρτιση, αντιλαμβάνονται με οξύτητα πότε κάτι «δεν στέκει». Όχι επειδή είναι λιγότερο, ή περισσότερο έξυπνοι, ή μορφωμένοι, λαϊκοί, ή αριστοκράτες, αλλά επειδή έχουν διαφορετικούς τρόπους σχέσης με τον κόσμο.

Όταν αποκαλούνται κάποιοι ‘’ηλίθιοι’’ δεν περιγράφεται μια αντικειμενική πραγματικότητα. Εκφράζεται μια αδυναμία κατανόησης ότι ο άλλος λειτουργεί με διαφορετικά εργαλεία νοηματοδότησης.

Στον 19ο αιώνα τα εργαλεία νοηματοδότησης ήταν ιδεολογικά. Ο κόσμος νοηματοδοτείται από μεγάλες αφηγήσεις που εξηγούν την ιστορία (Μαρξισμός Φιλελευθερισμός Εθνικισμός, Θετικισμός/Επιστημονισμός, Δαρβινισμός (κοινωνικός)

Στον 20ό αιώνα τα εργαλεία νοηματοδότησης ήταν ψυχολογικά. Εδώ το αφήγημα, επικεντρώνεται στην απενεχοποίηση, μέσω κληρονομούμενων ψυχικών καταβολών και επίκτητων ‘’τραυμάτων’’. Μέσα στην θολούρα του ‘’άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου’’ που ευθύνεται για μένα (Φροϋδισμός, Γιουνγκιανισμός, Υπαρξισμός, Ψυχιατρικοποίηση της ζωής)

Στον 21ος αιώνα το νόημα δεν βρίσκεται σε αφηγήματα, ή ψυχές αλλά σε ταυτότητες (Φύλο & σεξουαλικότητα, εθνότητα & φυλή, Πολιτισμικές υποκουλτούρες, Lifestyle groups, Digital identities, Ισχυρή αυτο-ταυτοποίηση). Ο κόσμος εξηγείται από το ποιος είμαι (identity), όχι από το τι πιστεύω ή τι νιώθω.

Κάθε αιώνας (ειδικά μετά τον 17ο ), ανέπτυξε, διάφορους τύπους ορθολογισμού, καθιστώντας τον ένα ιστορικό πολιτισμικό εργαλείο και όχι φυσικό νόμο.

Η φύση δεν γνωρίζει «ορθολογισμό». Τα δέντρα δεν σκέφτονται με αιτιότητα. Τα ζώα δεν υπολογίζουν συμφέρον.
Ο άνθρωπος τον έμαθε, όπως έμαθε γραφή, μουσική και μαθηματικά. Είναι πολιτισμικό εργαλείο, όχι ανθρώπινη ουσία.

Στο μεσαίωνα, «ορθολογικό» ήταν να πιστεύεις ότι η επιστήμη πρέπει να υπηρετεί τη θεολογία.
Στο 18ο αιώνα, «ορθολογικό» έγινε το αντίθετο. Η θεολογία να υποτάσσεται στη επιστήμη. Δύο διαφορετικά «ορθολογικά συμπεράσματα». Λόγω, διαφορετικών ιστορικών συνθηκών.

Σε φυλές χωρίς έννοια ατομικής ιδιοκτησίας, το «ορθολογικό» είναι να μοιράζεσαι. Στον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό, το «ορθολογικό» είναι να συσσωρεύεις. Ίδια βιολογία ανθρώπου. Άλλο πολιτισμικό manual.

Στον προχριστιανικό κόσμο ήταν «ορθολογικό», η αξία να προέρχεται από την ισχύ. Με τον χριστιανισμό, ο «λογικός» τρόπος θέασης γίνεται η αγάπη, ταπείνωση. Αλλάζει το οντολογικό θεμέλιο. Αλλάζει η λογική του ανθρώπου.

Η Εκκλησία δεν αξιολογεί τον άνθρωπο ανάλογα με το πόσο δύσκολα παζλ μπορεί να λύσει, ή με το πόσο καλός είναι στο σκάκι (IQ). Αξία για την εκκλησία έχει αυτός που μπορεί να σχετιστεί με τον κόσμο και κατ’ επέκταση με το Θεό. Εδώ η «λογική» είναι υπαρξιακή, όχι μηχανιστική.

Ο «ορθολογισμός» λέει ότι οι άνθρωποι φοβούνται ανάλογα με την πιθανότητα κινδύνου. Στην πράξη φοβούνται ανάλογα με την αφήγηση του κινδύνου. Πχ. αεροπλάνο  Vs αυτοκίνητο
Λογικά, το αυτοκίνητο σκοτώνει πολλαπλάσια. Ψυχολογικά, το αεροπλάνο φαίνεται πιο επικίνδυνο. Η λογική εδώ, δεν είναι εγκεφαλικός υπολογιστής, είναι συναισθηματικό τοπίο.

Αυτή η ετερογένεια συντρίβει τις κατηγορίες ‘’έξυπνος – ηλίθιος’’

Ο ορθολογισμός και η λογική λοιπόν είναι ιστορική συνθήκη και άλλος θα είναι ο ορισμός του ορθολογισμού στο επικείμενο μέλλον, σε όλα τα πεδία σκέψης.

Η ανάγκη για τέτοιες κατηγοριοποιήσεις (έξυπνοι-βλάκες), προδίδει περισσότερο ανασφάλεια παρά ανωτερότητα. Είναι ευκολότερο να υποθέσεις ότι ο άλλος είναι ανίκανος, παρά να αναρωτηθείς αν η δική σου ‘’λογική’’ είναι ελλιπής, μερική, ή απλώς διαφορετική.

Ίσως το πραγματικό πρόβλημα του δημόσιου διαλόγου δεν είναι η έλλειψη λογικής, αλλά η αδυναμία να δεχτούμε ότι η ανθρώπινη κατανόηση είναι πολυδιάστατη και βαθιά ατελής, όπως λέει χαρακτηριστικά ο Θ. Ζιάκας ‘’Η πραγματικότητα όπως είναι στην πραγματικότητα και η πραγματικότητα όπως μπορεί να απεικονιστεί στο λόγο και στη σκέψη και στην έκφραση, απέχουν πάρα πολύ μεταξύ τους. Οι περίφημες απόψεις μας και οι βεβαιότητές μας γι αυτές, μπορεί να είναι λάθος. Άρα, δε χωρεί κανενός είδους έπαρση γύρω από τις ιδέες μας και τις γνώσεις μας’’.

Ο κόσμος δεν χωρίζεται σε έξυπνους και ηλίθιους. Χωρίζεται (αν χωρίζεται), σε ανθρώπους που προσπαθούν να κατανοήσουν και σε ανθρώπους που έχουν πάψει να ακούν.

Αυτοί που προσπαθούν να κατανοήσουν, έχουν στοιχειώδη γνώση της αντιληπτικής τους χωρητικότητάς σε σχέση με την αλήθεια των πραγμάτων («Εν οίδα ότι ουδέν οίδα»), ενώ όσοι έχουν πάψει να ακούν, έχουν χάσει αυτή τους τη δυνατότητα.

Αν υπήρχε ‘’εξυπνάδα’’ κι αν αυτή ήταν κριτήριο ποιότητας απόψεων και εφόσον οι κυβερνώντες θεωρούν εαυτούς σαΐνια, ο κόσμος θα έπρεπε να ήταν παράδεισος.

Όλη η σύγχυση βρίσκεται στο ότι στην ‘’εξυπνάδα’’ συχνά αποδίδεται και ορθότητα.

 Όμως η εξυπνάδα = ευφυία και όχι ορθότητα. Η ευφυία δεν μπορεί να αποκολληθεί από ‘’πλαίσια’’ (ιστορικό – κοινωνικο - ψυχολογικές καταβολές). Όλοι οι stand-up comedians, είναι ευφυέστατοι και όλοι τόσο διαφορετικοί στις ‘’ορθολογιστικές’’ τους απόψεις. Οι περισσότεροι πολιτικοί είναι ευφυέστατοι και όλοι τόσο διαφορετικοί στις ‘’ορθολογιστικές’’ τους απόψεις.

Οι χαρακτηρισμοί ‘’έξυπνος’’, ‘’ηλίθιος’’, ‘’ορθολογιστής’’, ‘’βλάκας’’ δεν υπάρχουν στην ιστορία πριν τον 17^ο αι.

Στην αρχαιότητα το κριτήριο δεν είναι το “IQ”, αλλά η αρετή και η φρόνηση. Έχουμε φρόνιμο και άφρονα, σώφρονα και άσωτο, σοφό και ανόητο, Ο άφρων δεν είχε «χαμηλό IQ». Είχε κακή σχέση με το αγαθό.

Στη  χριστιανική περίοδο, ο ίδιος ο Θεός αποκαλύπτεται στον αγράμματο κι αμόρφωτο ‘’λαουτζίκο’’ που το μόνο που έχει, είναι η ‘’σοφία’’ να Τον ακολουθήσει. Η μωρία εδώ ορίζεται η έλλειψη σχέσης με την αλήθεια, όχι έλλειψη ικανότητας ορθής σκέψης. Ο Πιλάτος αν και μωρός, ήταν ευφυής. Και ποιος είναι αυτός που θα πει ο Χίτλερ, ήταν βλάκας!

Στο Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, έχουμε το μορφωμένο και τον αμόρφωτο. Τον καλλιεργημένο και τον ακατέργαστο.

Μόνο μετά το 17^ο αι, θεμελιώνεται πάνω στο Καρτεσιανό ‘’Σκέφτομαι άρα υπάρχω’’, ένας πολιτισμός όπου υπάρχουν ‘’ορθολογιστές’’, ‘’έξυπνοι’’ και ‘’βλάκες’’. Μόνο σε έναν τέτοιο πολιτισμό, όπου ‘’υπάρχω’’ σημαίνει κυριαρχώ, κατέχω, απολαμβάνω και η ζωή ταυτίζεται με την κατοχή, κυριαρχία και την ηδονή (Γιανναράς), μπορεί να αναπτυχθεί η έννοια του βλάκα.

Διότι, αν δεν κυριαρχώ, δεν κατέχω, δεν απολαμβάνω …… δεν υπάρχω. Αφού δεν υπάρχω … δε σκέφτομαι. Είμαι βλάκας.

Σε έναν πολιτισμό όπου το “είναι” ταυτίζεται με το “έχω”, ο μη-κατέχων (ή μη θέλων να κατέχει) είναι ανύπαρκτος.

Σε έναν πολιτισμό όπου το “είναι” ταυτίζεται με το “κυριαρχώ”, ο μη-κυριαρχών (ή μη θέλων να κυριαρχεί) είναι βλάκας.

Σε έναν πολιτισμό όπου το “είναι” ταυτίζεται με το “απολαμβάνω”, ο μη-ηδονιζόμενος (ή μη θέλων να απολαμβάνει) είναι προβληματικός.

Όσο διαρκεί αυτός ο πολιτισμός, στον οποίο ο άνθρωπος θεωρεί πηγή της αλήθειας τον εαυτό του (cogito), η σκέψη του παραμένει αιχμάλωτη των ορίων του, διότι (παραφράζοντας ελαφρώς τον Βιτγκενστάιν), “αν υπάρχει κάποια αλήθεια στον κόσμο, τότε αυτή δεν βρίσκεται μέσα στον κόσμο. Η Αλήθεια πρέπει να βρίσκεται εκτός του κόσμου.”

ΝΑΛ