Για τη πραγμάτωση του αναστοχαστικού υποκειμένου - ‘’think twice’’

Είναι εντυπωσιακή η ευκολία με την οποία γενικεύουμε επιμέρους περιστατικά. Συχνά μέχρι το σημείο προκατάληψης, σε μια εποχή που –τουλάχιστον θεωρητικά– θεωρεί τον εαυτό της πολύ μακριά από τον Μεσαίωνα.

Ορισμένες γενικεύσεις είναι σχετικά «αθώες». Για παράδειγμα: «Δύο Γάλλοι δεν μου μίλησαν αγγλικά -> οι Γάλλοι δεν μιλούν αγγλικά σε ξένους», ή «Κάποιοι ηλικιωμένοι δυσκολεύονται με την τεχνολογία -> οι ηλικιωμένοι δεν τα καταφέρνουν με την τεχνολογία», ή ακόμη: «Μερικοί νέοι είναι ανεύθυνοι -> οι νέοι είναι ανεύθυνοι».

Υπάρχουν όμως και γενικεύσεις που δεν είναι καθόλου αθώες. Αυτές μετατρέπονται σε προκαταλήψεις. Παγιωμένες κρίσεις που αντιστέκονται ακόμη και στα πιο προφανή αντικειμενικά και επιστημονικά αντίθετα παραδείγματα.

Η τάση προς τη γενίκευση έχει βαθιές ψυχολογικές ρίζες. Σε μικρό, ή μεγαλύτερο βαθμό, όλοι υποπίπτουμε σε αυτήν. Ο ανθρώπινος νους αναζητά συντομεύσεις. Απλοποιεί την πραγματικότητα, λόγω της συναισθηματικής ανάγκης για ασφάλεια, προβλεψιμότητα και ταυτότητα, συχνά εις βάρος της αλήθειας.

Ωστόσο, όταν πρόκειται για ζητήματα αξιών, για όσα καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο συνυπάρχουμε ως άνθρωποι, δεν αρκεί η πρώτη μας αντίδραση. Εκεί απαιτείται αναστοχασμός. Αυτό που συνοψίζεται εύστοχα στη φράση ‘’think twice’’ του Phil Collins (''Just another day in paradice'')).

Είμαστε άνθρωποι, δεν είμαστε μηχανές. Συνήθως, η πρώτη μας σκέψη δεν είναι πάντοτε η σωστή. Ίσως να μην είναι καν συνειδητή, όπως υποστηρίζει ο Φρόυντ και πολύ νωρίτερα, ο Ιησούς Χριστός, όταν είπε «ού γὰρ οίδασιν τί ποιούσιν». Ο ίδιος ο Θεός φανέρωσε ότι ο άνθρωπος μπορεί να πράττει χωρίς πραγματική επίγνωση των πράξεών του.

Τα αίτια της προκατάληψης είναι πολλά και δεν φαίνεται να μειώνονται όσο εξελίσσεται τεχνολογικά ο άνθρωπος, γιατί αποτελούν εκδηλώσεις της ίδιας της ανθρώπινης φύσης.

Θα μπορούσε λοιπόν κάποιος να αναρωτηθεί, μπορούμε να υπερβούμε αυτή τη φύση μας;

H ορθόδοξη ανθρωπολογία λέει, ‘’ναι μπορούμε’’

Για λόγους ανερμήνευτους (σε μένα τουλάχιστον), κάποιοι καίγονται για την εύρεση της αλήθειας και κάποιοι άλλοι αδιαφορούν. Όποιος καίγεται για την αλήθεια, μπορεί να κάνει μια απλή αλλά δύσκολη αρχή. Να αντισταθεί στην πρώτη του παρόρμηση και να ενεργοποιήσει τον αναστοχασμό. Από το «η πρώτη μου γνώμη είναι αληθής» να περάσει στο «είναι πράγματι αληθής αυτή η γνώμη;».

Ο άνθρωπος είναι το κατεξοχήν αναστοχαστικό ον. Αυτή όμως η δυνατότητα δεν λειτουργεί αυτόματα. Προϋποθέτει ενεργοποίηση (βούληση). Αν δεν ενεργοποιηθεί συνειδητά, ο άνθρωπος παραιτείται από ένα από τα ουσιωδέστερα χαρακτηριστικά του και ζει αποκλειστικά με βάση την παρόρμηση. Έτσι πλησιάζει περισσότερο στη ζωώδη διάσταση της φύσης του. Κι αυτό δεν είναι το απόλυτο κακό, αφού ο ζωώδης βίος είναι, ασφαλώς, μια ανθρώπινη επιλογή. Όχι η χειρότερη, διότι υπάρχει ακόμη χειρότερη επιλογή. Η επιλογή να είναι δαιμονιώδης.

Δαιμονιώδης γίνεται ο άνθρωπος όταν, ενώ έχει ήδη αναστοχαστεί και έχει αντιληφθεί ότι η αρχική του γνώμη είναι αδύναμη, ή εντελώς ανεπαρκής, επιλέγει να παραμείνει σε αυτήν. Τότε δεν αναζητά πλέον την αλήθεια. Τη διαβάλλει. Αναζητά επιχειρήματα για να δικαιολογήσει την προκατάληψή του.

Για παράδειγμα:

Πρώτη σκέψη: «Όλοι οι μετανάστες είναι υπάνθρωποι, απολίτιστοι, εγκληματίες, εισβολείς με σχέδιο και πρέπει να τους βουλιάζουμε τις βάρκες.»

Αναστοχασμός: «Γνωρίζω μετανάστες που είναι απολύτως έντιμοι άνθρωποι, μορφωμένοι, εργατικοί, πολιτισμένοι, ακόμη και παιδιά που δεν μπορούν να θεωρηθούν εισβολείς κι εγκληματίες»

Επιμονή στην αρχική κρίση: «Παρόλα αυτά, είναι διαφορετικοί, επιβουλεύονται τον πολιτισμό μας και όταν γίνουν πολλοί θα μας επιβληθούν και θα μας αφανίσουν»

Στο σημείο αυτό η προκατάληψη δεν διατηρείται επειδή στηρίζεται σε πραγματικά δεδομένα, αλλά επειδή ο άνθρωπος προσθέτει διαρκώς νέες αυθαίρετες υποθέσεις για να προστατεύσει την αρχική του αδύναμη πεποίθηση.

Αν μάλιστα η συνείδησή του τον ελέγξει με έναν τρίτο αναστοχασμό όπως «μα η λύση, παρόλα αυτά, δεν μπορεί να είναι να γίνω δολοφόνος», είναι πιθανό να επινοήσει ακόμη μία αυθαίρετη δικαιολογία, «Δεν υπάρχει άλλη επιλογή, ή αυτοί ή εμείς, είναι εισβολείς κι εμείς αμυνόμαστε του πατρίου εδάφους. Ως εισβολείς τους αξίζει θάνατος».

Έτσι δεν διορθώνει τη σκέψη του. Οικοδομεί ένα ολόκληρο σύστημα επιχειρημάτων με μοναδικό σκοπό να μη χρειαστεί ποτέ να παραδεχθεί ότι η πρώτη του σκέψη ήταν λανθασμένη.

Think Twice

ΝΑΛ