Η αβάστακτη ελαφρότητα του «τώρα»

Υπότιτλος: «Ρε, τι με νοιάζει εμένα; Περνάω καλά, τώρα; Αυτό μόνο έχει σημασία».

Σπόιλερ: ‘’Στην πραγματικότητα, κανείς βαθιά μέσα του δεν πιστεύει ότι ένα άλλο πολιτικό σύστημα, θα κάνει τον κόσμο καλύτερο. Πιστεύει απλά ότι θα κάνει το ΔΙΚΟ του κόσμο καλύτερο.’’

Η μεγάλη αλλαγή της νεωτερικότητας (αναγέννηση, διαφωτισμός κλπ) δεν ήταν μόνο ότι ο άνθρωπος ‘’αναγεννήθηκε’’ και ‘’διαφωτίστηκε’’.  Ήταν ότι άρχισε να θεωρεί τη δική του περιορισμένη ζωή ως το βασικό μέτρο του χρόνου, της ιστορίας και του νοήματος του κόσμου.

Το χρονικό όριο της δικής του ζωής γίνεται και το όριο της σκέψης του. Αν κάτι δεν θα επηρεάσει άμεσα την προσωπική του ευημερία, χάνει την αξία του. Έτσι, ακόμη και το μέλλον των ίδιων των παιδιών του δεν υπολογίζεται μπροστά στο άμεσο προσωπικό όφελος. Μια οικονομική επιλογή, μια πολιτική απόφαση, κρίνεται με βάση το τι προσφέρει σε εμένα σήμερα και όχι με βάση το κόστος που μεταφέρει στο παιδί μου αύριο. Ακούγεται κυνικό, όμως δυστυχώς είναι πέρα για πέρα αληθινό.

Στη νεωτερικότητα ξεκινά μια από τις βαθύτερες μορφές ιστορικής τύφλωσης. Η απώλεια της αίσθησης ότι είμαστε κρίκοι μιας αλυσίδας που κυριαρχούσε στο συλλογικό όλων των προηγούμενων κοινωνιών. Ότι, κληρονομήσαμε έναν κόσμο από προηγούμενες γενιές και παραδίδουμε έναν κόσμο στις επόμενες. Είναι μεγάλη φιλοσοφική ειρωνεία το γεγονός πως η ‘’απελευθέρωση’’ του ανθρώπου, στην πραγματικότητα ήταν περιορισμός του ανθρώπου μέσα στα όρια του εαυτού του.

Από αυτή την άποψη (της αβάσταχτης ελαφρότητας του ανθρώπου ‘’τζιτζίκι’’), ο μηδενισμός  είναι το συνεπακόλουθο, που οδηγεί σε μια νέα μορφή αμορφωσιάς.

Όχι λόγω έλλειψης πληροφοριών, αλλά λόγω απώλειας της ικανότητας σύνδεσης των πληροφοριών μεταξύ τους. Ο σύγχρονος άνθρωπος γνωρίζει περισσότερα γεγονότα από οποιονδήποτε άνθρωπο του παρελθόντος, αλλά αδυνατεί να τα εντάξει σε μια ιστορική ακολουθία αιτίων και συνεπειών. Παλιά πίστευα ότι δε θέλει, αλλά τώρα κατάλαβα ότι εγγενώς αδυνατεί (έχει μεταλλαχθεί σε τζιτζίκι).

Για τον Θουκυδίδη, η ιστορία δεν ήταν μια απλή απαρίθμηση γεγονότων αλλά μια αναζήτηση των αιτίων που τα γεννούν. Δεν αρκεί να γνωρίζεις τι συνέβη. Πρέπει να κατανοήσεις γιατί συνέβη.

Σήμερα κρίνουμε το τελευταίο καρέ μιας ιστορίας σαν να είναι ολόκληρη η ιστορία, επινοώντας μια απλοποιημένη εκδοχή της.

Έτσι, οι πρόσφυγες μετατρέπονται απλώς σε «εισβολείς», η Ρωσία παρουσιάζεται ως «αναίτιος εισβολέας», το Ιράν αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως μια επιθετική δύναμη. Η ελληνική χρεοκοπία παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα της τρέχουσας πολιτικής περιόδου. Η ελληνική ενεργειακή κρίση παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα πολέμων. Η κρίση της οικογένειας παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα του σύγχρονου γουοκισμού. Η δημογραφική κρίση εξηγείται μόνο από την οικονομία. Η εγκληματικότητα αποδίδεται μόνο στη μετανάστευση, ή μόνο στη φτώχεια, ανάλογα με την ιδεολογία του καθενός. Ακόμη και οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι αποδίδονται σε μια πράξη, ή σε έναν άνθρωπο.

Ο άνθρωπος του «τώρα» δεν αναζητά πλέον αλυσίδες αιτίων. Αναζητά συνθήματα. Δεν θέλει ιστορία. Θέλει τίτλους. Δεν θέλει να κατανοήσει. Θέλει να δικαιώσει αυτό που ήδη πιστεύει.

Γι' αυτό και στην πραγματικότητα κανείς βαθιά μέσα του δεν πιστεύει ότι ένα άλλο πολιτικό σύστημα θα κάνει τον κόσμο καλύτερο. Πιστεύει απλώς ότι θα κάνει τον δικό του κόσμο καλύτερο. Η πολιτική ενασχόληση λοιπόν, στοχεύει αποκλειστικά στην προσωπική μας ευημερία στο παρόν.

Αυτό όμως δεν είναι πολιτική σκέψη. Όταν ο άνθρωπος πάψει να σκέφτεται ιστορικά, αργά ή γρήγορα παύει να σκέφτεται και πολιτικά. Δεν αισθάνεται ότι χρωστά τίποτα στους νεκρούς ούτε ότι οφείλει κάτι στους αγέννητους και έτσι χάνει την ικανότητά της να σχεδιάζει, να θυσιάζεται, να δημιουργεί πολιτισμό και, τελικά, να επιβιώνει.

Κάθε μεγάλος πολιτισμός οικοδομήθηκε από ανθρώπους που φύτευαν δέντρα γνωρίζοντας ότι δεν θα καθίσουν ποτέ στη σκιά τους. Ο πολιτισμός αρχίζει εκεί όπου ο άνθρωπος σκέφτεται πέρα από τον εαυτό του. Η παρακμή αρχίζει όταν ο ορίζοντας της ιστορίας περιορίζεται στη διάρκεια της προσωπικής του ζωής.

Το σύνθημα που συνοψίζει ολόκληρη τη νεωτερική μας ύπαρξη, «Ρε, τι με νοιάζει εμένα; Περνάω καλά τώρα; Αυτό μόνο έχει σημασία», δεν είναι απλώς μια αλλαγή νοοτροπίας. Είναι αλλαγή της ανθρωπολογίας σε εντομολογία.

ΝΑΛ