Η κατάρα των διανοουμένων

Υπάρχει μια παράξενη μοίρα που συνοδεύει συχνά τους μεγάλους διανοουμένους. Στην αρχή της διαδρομής τους αντιμετωπίζονται σαν φωτεινές εξαιρέσεις· άνθρωποι που λένε αυτό που οι άλλοι δεν μπορούν ακόμη να διατυπώσουν. Το κοινό γοητεύεται από τη φρεσκάδα, την τόλμη και την αίσθηση ότι κάποιος εκφράζει μια αλήθεια που έλειπε. Η κοινωνία τους υψώνει, τους χειροκροτεί και τους μετατρέπει σε σύμβολα πνευματικής καθοδήγησης.

Όμως η αποδοχή αυτή σπάνια διαρκεί.

Με τα χρόνια, συχνά δεν αλλάζει τόσο ο ίδιος ο διανοούμενος όσο το περιβάλλον γύρω του. Οι ιδέες που κάποτε φαίνονταν πρωτοποριακές γίνονται οικείες, η παρουσία του παύει να προκαλεί έκπληξη και η κοινωνία αρχίζει να απαιτεί από αυτόν κάτι αδύνατο: να ανανεώνεται συνεχώς χωρίς ποτέ να προδίδει τον εαυτό του. Αν παραμείνει σταθερός στις θέσεις του, κατηγορείται ότι επαναλαμβάνεται, ότι γέρασε ή ότι έχασε την επαφή με την εποχή. Αν εξελιχθεί ή αλλάξει, κατηγορείται για ασυνέπεια ή προδοσία.

Έτσι γεννιέται η «κατάρα των διανοουμένων»: το κοινό που κάποτε αγάπησε έναν στοχαστή για την αυθεντικότητά του, αργότερα τον τιμωρεί ακριβώς επειδή παραμένει ο ίδιος. Η κοινωνία συχνά δεν αντέχει τη σταθερή παρουσία μιας ανεξάρτητης σκέψης. Χρειάζεται νέους ήρωες, νέες φωνές, νέες προβολές πάνω στις οποίες θα εναποθέσει τις προσδοκίες της. Ο παλιός διανοούμενος παύει να είναι καθρέφτης ελπίδας και γίνεται υπενθύμιση της φθοράς, της επανάληψης ή ακόμη και των ανεκπλήρωτων υποσχέσεων μιας εποχής.

Υπάρχει επίσης κάτι βαθιά ανθρώπινο σε αυτή την απόρριψη. Στην αρχή, το κοινό βλέπει στον διανοούμενο μια σχεδόν μυθική μορφή. Με τον χρόνο όμως, η εξοικείωση διαλύει τον μύθο. Η συνεχής έκθεση γεννά κόπωση. Ο άνθρωπος που κάποτε ακουγόταν προφητικός αρχίζει να φαίνεται απλώς επίμονος. Και όσο περισσότερο επιμένει στις ίδιες ιδέες, τόσο περισσότερο το κοινό νομίζει ότι εκείνος έμεινε στάσιμος — ακόμη κι αν στην πραγματικότητα η δική του σκέψη παραμένει συνεπής και καθαρή.

Ίσως τελικά η τραγωδία των μεγάλων διανοουμένων να είναι ότι κρίνονται όχι μόνο για όσα λένε, αλλά και για τη διάρκεια της παρουσίας τους. Η κοινωνία αγαπά την εμφάνιση της ιδιοφυΐας περισσότερο από τη μακρόχρονη συνύπαρξη μαζί της. Γι’ αυτό και πολλοί στοχαστές περνούν από την αποθέωση στην απαξίωση χωρίς να έχουν αλλάξει ουσιαστικά· απλώς έπαψαν να είναι καινούργιοι.

Κι όμως, ίσως εκεί ακριβώς να δοκιμάζεται η αξία ενός πραγματικού διανοουμένου: στην ικανότητά του να αντέχει την απομυθοποίηση χωρίς να εγκαταλείπει τη σκέψη του.

Η κατάρα των διανοουμένων και η ανθρώπινη πτώση

Ίσως η «κατάρα των διανοουμένων» να μην είναι απλώς ένα κοινωνικό ή πολιτισμικό φαινόμενο· ίσως να αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο για την ίδια την ανθρώπινη φύση. Ο άνθρωπος δυσκολεύεται να αναγνωρίσει το μεγάλο όταν αυτό βρίσκεται πολύ κοντά του, όταν γίνεται οικείο, καθημερινό, «δικό του». Υπάρχει μέσα μας μια σχεδόν τραγική τάση να μειώνουμε εκείνο που γνωρίζουμε από κοντά, σαν η οικειότητα να αφαιρεί από τα πράγματα το κύρος και το μυστήριό τους.

Γι’ αυτό και η φράση του Ευαγγελίου, «κανείς προφήτης στον τόπο του», δεν αφορά μόνο τους προφήτες· αφορά κάθε μορφή ανθρώπου που επιχειρεί να αρθρώσει λόγο μεγαλύτερο από τα συνηθισμένα μέτρα της κοινότητας μέσα στην οποία ζει. Ο συγχωριανός, ο παλιός φίλος, ο άνθρωπος που «τον ξέρουμε από παιδί», δύσκολα γίνεται αποδεκτός ως φορέας αλήθειας ή σοφίας. Η ανθρώπινη συνείδηση αντιστέκεται στο να δεχθεί ότι το εξαιρετικό μπορεί να αναδυθεί από το οικείο.

Ίσως εδώ να αγγίζουμε και την έννοια της πτώσης. Ο πεπτωκώς άνθρωπος δεν αντέχει εύκολα τη διαρκή παρουσία κάποιου που του υπενθυμίζει ένα υψηλότερο μέτρο σκέψης ή ύπαρξης. Στην αρχή μπορεί να γοητεύεται, γιατί το νέο εμπνέει ελπίδα και θαυμασμό. Όμως με τον χρόνο, η οικειότητα γεννά έναν παράξενο μηχανισμό απομείωσης. Ο διανοούμενος παύει να φαίνεται ως «φορέας φωτός» και αρχίζει να αντιμετωπίζεται σαν κάποιος συνηθισμένος, κουραστικός ή υπερτιμημένος. Όχι απαραίτητα επειδή μειώθηκε ο ίδιος, αλλά επειδή η ανθρώπινη φύση δυσκολεύεται να ζει μόνιμα απέναντι σε κάτι που την ξεπερνά.

Υπάρχει σχεδόν μια υπαρξιακή άμυνα σε αυτό. Αν αναγνωρίσουμε πλήρως το μέγεθος κάποιου που βρίσκεται δίπλα μας, τότε αναγκαζόμαστε να αναμετρηθούμε και με τη δική μας μικρότητα, αδράνεια ή πνευματική ανεπάρκεια. Είναι ευκολότερο να απομυθοποιήσουμε τον στοχαστή παρά να μεταμορφωθούμε εμείς οι ίδιοι.

Έτσι, πολλοί μεγάλοι διανοούμενοι περνούν από την αποθέωση στην απαξίωση χωρίς να έχουν αλλάξει ουσιαστικά. Το κοινό δεν κουράζεται μόνο από τα λόγια τους· κουράζεται από την υπενθύμιση ότι υπάρχει μια συνέπεια σκέψης και πνεύματος που το ίδιο αδυνατεί να διατηρήσει. Και τότε ενεργοποιείται η παλιά ανθρώπινη ροπή: να κατεβάζουμε το υψηλό στο επίπεδο του οικείου, ώστε να μπορούμε να το αντέξουμε.

Ίσως τελικά αυτή να είναι η βαθύτερη μορφή της κατάρας των διανοουμένων: όχι ότι απορρίπτονται επειδή απέτυχαν, αλλά επειδή έμειναν πιστοί σε κάτι που οι γύρω τους έπαψαν να μπορούν να σηκώσουν.

Η απομυθοποίηση του διανοουμένου

Υπάρχει και μια δεύτερη, βαθύτερη διάσταση στην κατάρα των διανοουμένων: η στιγμή που το κοινό ανακαλύπτει ότι εκείνοι που θαύμαζε δεν είναι τελικά υπεράνθρωποι, αλλά άνθρωποι. Άνθρωποι με πάθη, αδυναμίες, εγωισμό, αντιφάσεις και λάθη.

Στην αρχή της διαδρομής ενός μεγάλου στοχαστή, ο ενθουσιασμός λειτουργεί σχεδόν σαν πνευματική τύφλωση. Το κοινό δεν βλέπει τις ατέλειες· ή μάλλον επιλέγει να μην τις βλέπει. Ο άνθρωπος μετατρέπεται σε σύμβολο. Οι ιδέες του φωτίζονται τόσο έντονα, ώστε η προσωπικότητά του αποκτά μια σχεδόν μυθική καθαρότητα. Όσο περισσότερο κάποιος εμπνέει, τόσο περισσότερο οι άλλοι προβάλλουν πάνω του την ανάγκη τους για πνευματική ανωτερότητα, συνέπεια και ηθική πληρότητα.

Όμως κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να αντέξει για πάντα το βάρος μιας τέτοιας προβολής.

Με τον χρόνο, η απόσταση μικραίνει. Το κοινό αρχίζει να βλέπει τον διανοούμενο χωρίς τον αρχικό φωτισμό του θαυμασμού. Παρατηρεί τον εκνευρισμό του, τις αντιφάσεις του, τις μικρότητές του, ίσως και τη ματαιοδοξία του. Και τότε συμβαίνει κάτι παράδοξο: οι ίδιες αδυναμίες που υπήρχαν εξαρχής, αλλά κάποτε συγχωρούνταν ή αγνοούνταν, τώρα μετατρέπονται σε αποδείξεις ενοχής.

Ο κόσμος δεν συγχωρεί εύκολα στους διανοουμένους το δικαίωμα να είναι άνθρωποι. Ίσως γιατί αρχικά δεν τους αγάπησε ως ανθρώπους, αλλά ως σύμβολα. Και τα σύμβολα πρέπει να μοιάζουν καθαρά, συνεκτικά και σχεδόν αμόλυντα. Όταν όμως αποκαλυφθεί η ανθρώπινη πλευρά τους, το κοινό αισθάνεται προδομένο — όχι τόσο επειδή ο στοχαστής άλλαξε, αλλά επειδή καταρρέει η εικόνα που το ίδιο είχε κατασκευάσει γι’ αυτόν.

Έτσι, η απομυθοποίηση γίνεται συχνά πιο σκληρή από όσο δικαιολογούν τα πραγματικά σφάλματα. Ο διανοούμενος τιμωρείται όχι μόνο για τις αδυναμίες του, αλλά και επειδή υπενθυμίζει ότι καμία ανθρώπινη διάνοια δεν μπορεί να ταυτιστεί απόλυτα με το ιδεώδες που γεννά. Ο κόσμος ανέχεται ευκολότερα έναν ιδιοφυή άνθρωπο όσο τον βλέπει από μακριά. Όταν όμως τον πλησιάσει αρκετά ώστε να διακρίνει τις ρωγμές του, τότε συχνά μετατρέπει τον παλιό θαυμασμό σε απογοήτευση.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο ειρωνικό στοιχείο της μοίρας των μεγάλων στοχαστών: ότι οι άνθρωποι πρώτα τους ανεβάζουν πάνω από το ανθρώπινο μέτρο και ύστερα τους καταδικάζουν επειδή παραμένουν άνθρωποι.

Οι διανοούμενοι που δεν εκπίπτουν

Υπάρχουν άραγε διανοούμενοι που δεν εκπίπτουν ποτέ στα μάτια των ανθρώπων; Μορφές που διατηρούν αλώβητο το κύρος τους ακόμη και μετά την οικειότητα, τον χρόνο και την αποκάλυψη των ανθρώπινων αδυναμιών τους;

Ίσως όχι απολύτως. Κανένας άνθρωπος που παραμένει διαρκώς παρών στη δημόσια ζωή δεν ξεφεύγει εντελώς από τη φθορά της εξοικείωσης. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένοι στοχαστές που μοιάζουν να αντιστέκονται περισσότερο σε αυτή την πτώση. Και αυτό συμβαίνει επειδή δεν στηρίζονται κυρίως στη γοητεία της προσωπικότητάς τους, αλλά σε κάτι βαθύτερο και πιο απρόσωπο.

Συνήθως πρόκειται για ανθρώπους που δεν επιδίωξαν να γίνουν σύμβολα του εαυτού τους. Δεν επένδυσαν στη δημόσια εικόνα, ούτε καλλιέργησαν την ανάγκη να είναι συνεχώς παρόντες, επίκαιροι ή αγαπητοί. Άφησαν το έργο τους να προηγείται της προσωπικότητάς τους. Έτσι, όταν αποκαλύπτονται οι αδυναμίες τους, αυτές δεν καταρρίπτουν ολόκληρο το οικοδόμημα, γιατί το κύρος τους δεν στηριζόταν ποτέ στην ψευδαίσθηση της προσωπικής τελειότητας.

Ίσως γι’ αυτό πολλές μορφές αποκτούν σχεδόν άφθαρτο κύρος μόνο μετά τον θάνατό τους. Η απουσία σταματά τη φθορά της καθημερινής έκθεσης. Ο χρόνος αφαιρεί τις μικρές ανθρώπινες λεπτομέρειες και διατηρεί τον πυρήνα της σκέψης. Όσο ο άνθρωπος ζει, οι άλλοι βλέπουν και τον χαρακτήρα του· όταν πεθάνει, μένει κυρίως το έργο.

Υπάρχει επίσης μια κατηγορία σπάνιων στοχαστών που κατορθώνουν να ενσωματώσουν δημόσια την ανθρώπινη ατέλεια χωρίς να χάνουν το πνευματικό τους βάρος. Αυτοί δεν εμφανίζονται ως αλάνθαστοι διδάσκαλοι, αλλά ως άνθρωποι που αγωνίζονται μαζί με τις αντιφάσεις τους. Η ειλικρίνεια αυτή δυσκολεύει την απομυθοποίηση, γιατί δεν αφήνει χώρο για εξιδανικευμένες προβολές.

Ίσως τελικά να μην «εκπίπτουν» πραγματικά μόνο εκείνοι που ποτέ δεν επέτρεψαν στον εαυτό τους να λατρευτεί. Εκείνοι που δεν ζήτησαν να θεωρηθούν αυθεντίες, αλλά μάρτυρες μιας αναζήτησης. Γιατί όταν ένας διανοούμενος παρουσιαστεί ως τέλειος, αργά ή γρήγορα το κοινό θα χαρεί να τον δει να πέφτει. Όταν όμως παρουσιαστεί ως άνθρωπος που αναζητά την αλήθεια μέσα από τις ίδιες ανθρώπινες ρωγμές, τότε η αδυναμία του δεν καταστρέφει το έργο του· το κάνει πιο αληθινό.

ΝΑΛ