Ιδεολογία και πίστη

Πολλές φορές οι άθεοι και ‘’ορθολογιστές’’ θεωρούν την πίστη, ως κάτι που βρίσκεται στον αντίποδα του ορθολογισμού τους. Θεωρούν πίστη και ορθολογισμό ως ασύμβατα πράγματα.

Τι γίνεται όμως όταν η πίστη δεν είναι χαρακτηριστικό μόνο του θρησκευόμενου, αλλά κυρίως του άθεου και του ‘’ορθολογιστή’’; Και αν η πίστη είναι χαρακτηριστικό του ‘’ορθολογιστή’’, πως μπορεί να είναι και χαρακτηριστικό του θρησκευτικού πιστού;

Ο Ντοστογιέφσκι (στους ‘’Δαιμονισμένους’’), περιγράφει τον πιστό, ως γενικό ψυχολογικό τύπο και όχι ως ‘’θρησκευτικό’’ τύπο.

Σπάνια θα βρεις κάποιον άθεο και ‘’ορθολογιστή’’ ο οποίος δεν είναι προσκολλημένος σε μια ιδεολογία. Ένα συνεκτικό σύστημα ιδεών (που συνήθως τελειώνει σε ‘’-ισμός’’), που ερμηνεύει τον κόσμο και προτείνει πως πρέπει να οργανωθεί η κοινωνία, προκειμένου να πραγματωθεί αυτός ο ‘’-ισμός’’.

Αυτός ο άθεος και ‘’ορθολογιστής’’, είναι ιδεολογικός πιστός αφού θεωρεί ότι,

- η αλήθεια κατέχεται από τον -ισμό,

- ο σκοπός της πραγμάτωσης του -ισμού στην ιστορία, δικαιολογεί κάθε μέσο,

- ο άνθρωπος μπορεί να κατασκευάσει τον παράδεισο μέσα στην ιστορία,

- όποιος διαφωνεί αποτελεί εμπόδιο που μπορεί να παραμεριστεί.

- η ιδέα έχει προτεραιότητα σε σχέση με τον άνθρωπο.

- η αναζήτησης της αλήθειας δεν έχει νόημα, αφού έχει τη βεβαιότητα ότι η αλήθεια έχει ήδη βρεθεί.

Σε αυτό τον γενικό ψυχολογικό τύπο, εντάσσεται και ο θρησκευτικός πιστός και ο ιδεολογικός πιστός. Κι αυτή η σκέψη, θα ‘πρεπε να είναι σοκαριστική και για τους δύο.

Το σοκ για τον θρησκευτικό πιστό, είναι να αναγνωρίζει στην πίστη του τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Διότι τότε, δεν είναι θρησκευτικός πιστός. Είναι απλά ‘’ιδεολογικός πιστός’’ με μια θρησκευτική επίφαση.

Και το σοκ για τον ορθολογικό, είναι να αναγνωρίζει στον -ισμό του, τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Διότι τότε, είναι κι αυτός ‘’πιστός’’. Είναι ‘’ιδεολογικός πιστός’’, όπως ακριβώς κι ο ‘’ιδεολόγος πιστός’’ της θρησκείας, αφού οι πεποιθήσεις του, έχουν όλα τα χαρακτηριστικά της θρησκευτικής βεβαιότητας. Η σχέση του με τον -ισμό του, δεν είναι σχέση αναζήτησης αλλά σχέση βεβαιότητας. Δεν χρησιμοποιεί την ιδεολογία για να αναζητήσει την αλήθεια. Χρησιμοποιεί την «αλήθεια», για να επιβεβαιώσει την ιδεολογία του, όπως και ο θρησκευτικός πιστός.

Παράθυρο σε αυτή τη σουρεαλιστική κωμωδία, είναι η ορθόδοξη θεολογία.

Και οι ‘’ορθολογιστές’’ πιστοί και οι θρησκευτικοί πιστοί, δεν μπορούν να ξεφύγουν από τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά του Ντοστογιέφσκι (παραπάνω). Κατοικούν στο ίδιο δωμάτιο και δε βλέπουν κανένα παράθυρο.

Για τον ιδεολογικό πιστό δε συζητάμε, αλλά και ο θρησκευτικός πιστός είναι πολύ δύσκολο να αποδεχθεί ότι

- Η αλήθεια είναι Πρόσωπο, όχι ένα σύστημα ιδεών.

- Κανένας άνθρωπος δεν κατέχει απόλυτα την αλήθεια. Ούτε ο πιστός.

- Ο θρησκευτικός πιστός καλείται να αμφισβητεί πρώτα τον εαυτό του, όχι μόνο τους άλλους.

- Ο σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα. Δεν μπορεί κανείς να κάνει το κακό για να προκύψει καλό.

- Η οικοδόμηση της Εκκλησίας δεν είναι ανθρώπινο πολιτικό έργο, αλλά δώρο του Θεού. Δεν οικοδομείται με βία, εξαναγκασμό, φόβο, αγωνία.

- Ο άνθρωπος έχει προτεραιότητα σε σχέση με τον -ισμό

- Η διαφωνία δεν είναι απαραίτητα εμπόδιο. Μπορεί να είναι αποκάλυψη.

Το πόσο κοντά είναι οι ‘’ορθολογιστές’’ πιστοί με τους  ‘’θρησκευτικούς πιστούς’’, φαίνεται από την ίδια ψυχολογία με την οποία υπάρχουν μέσα στις πίστεις τους.

Ο ιδεολογικός πιστός αντλεί την ταυτότητά του από την ιδεολογία. Αν αυτή καταρρεύσει, καταρρέει και ο ίδιος. Γι’ αυτό συχνά αντιμετωπίζει κάθε αμφισβήτηση ως υπαρξιακή απειλή και σε περίπτωση που αυτή η πίστη δεχθεί καίριο πλήγμα, την αναπροσαρμόζει, έτσι ώστε να του δίνει παρόμοια ταυτότητα. Έτσι για παράδειγμα, μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, η δεξαμενή των κομμουνιστών συρρικνώθηκε και αυξήθηκε η δεξαμενή των ‘’Αριστερών’’ και ‘’Κεντρο-αριστερών’’.

Κάπως έτσι κάνει και ο ιδεολογικός θρησκευτικός πιστός. Όταν -ως ρηχή ηθική ιδεολογία- καταρρεύσει ο -ισμός του, τότε αναπροσαρμόζει την πίστη του, με προτεραιότητα την διατήρηση ταυτότητας (την κάνει εθνισμό, φυλετική ταυτότητα, πολιτισμική υπεροχή).

Χωρίς να το συνειδητοποιεί, ταυτίζει τη θρησκευτική πίστη με μια ακόμα ‘’ορθολογιστική’’ ιδεολογία, που χαρακτηρίζεται από βεβαιότητα, απόλυτη ταύτιση της ταυτότητας με αυτήν την πίστη, διαίρεση του κόσμου σε «δικούς μας» και «εχθρούς» και, ενίοτε, δικαιολόγηση της βίας.