Μεταναστευτικό και λόγοι δυσκολίας, ένταξης.

Η ευθύνη του κράτους και η ευθύνη του μετανάστη

Στο παράδειγμα της Σουηδίας αναφέρθηκαν ακροθιγώς λόγοι δυσκολίας, ή αδυναμίας ένταξης που που ενδεχομένως σχετίζονται με την εγκληματικότητα. Εδώ θα δούμε το θέμα λίγο πιο προσεκτικά σε σχέση με τις ευθύνες των ανθρώπων όσο και του κράτους.

Μέχρι τώρα αναλύονται κυρίως οι δυσκολίες από την πλευρά του μετανάστη. Όμως η σύγχρονη βιβλιογραφία επιμένει ότι η ένταξη είναι αμφίδρομη διαδικασία. Δεν εξαρτάται μόνο από το τι κάνει ο μετανάστης, αλλά και από το τι κάνει (ή δεν κάνει) το κράτος υποδοχής.

Γιατί αποτυγχάνει η ένταξη;

Η ένταξη δεν είναι ένα γεγονός αλλά μια μακρόχρονη διαδικασία. Δεν αρκεί να αποκτήσει κάποιος άδεια παραμονής. Χρειάζεται να ενταχθεί στην αγορά εργασίας, να μάθει τη γλώσσα, να αποκτήσει κοινωνικούς δεσμούς, να αποδεχθεί τους νόμους και τους θεσμούς της χώρας υποδοχής και να αισθανθεί ότι αποτελεί μέρος της.

1. Η εργασία

Η εργασία αποτελεί τον σημαντικότερο μηχανισμό ένταξης.

Όταν ένας άνθρωπος εργάζεται, αποκτά οικονομική ανεξαρτησία, γνωρίζει ντόπιους, μαθαίνει τη γλώσσα, αισθάνεται ότι ανήκει στην κοινωνία.

Οι περισσότερες μελέτες του OECD δείχνουν ότι χρειάζονται κατά μέσο όρο 7–10 χρόνια μέχρι οι πρόσφυγες να πλησιάσουν τα ποσοστά απασχόλησης των γηγενών.

Το κράτος οφείλει, να αναγνωρίζει γρήγορα τα επαγγελματικά προσόντα, να επιτρέπει την έγκαιρη πρόσβαση στην εργασία, να προσφέρει επαγγελματική κατάρτιση, να μειώνει τη γραφειοκρατία.

Εάν ένας άνθρωπος περιμένει τρία χρόνια χωρίς δικαίωμα εργασίας, η αποτυχία της ένταξης δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στον ίδιο.

2. Η γλώσσα

Η γνώση της γλώσσας αποτελεί ίσως τον σημαντικότερο παράγοντα επιτυχούς ένταξης. Οι πιο επιτυχημένες χώρες επενδύουν από την πρώτη ημέρα σε δωρεάν μαθήματα, υποχρεωτική παρακολούθηση, καθημερινή πρακτική, σύνδεση της γλώσσας με την εργασία. Για παράδειγμα, στις σκανδιναβικές χώρες, η γλωσσική εκπαίδευση αποτελεί βασικό στοιχείο της μεταναστευτικής πολιτικής.

3. Η αναμονή ασύλου

Πολλοί άνθρωποι παραμένουν δύο έως πέντε χρόνια περιμένοντας μια απόφαση.

Ένα αποτελεσματικό κράτος, εξετάζει γρήγορα τις αιτήσεις, απορρίπτει γρήγορα όσους δεν δικαιούνται άσυλο, εντάσσει γρήγορα όσους δικαιούνται να παραμείνουν.  Η πολυετής εκκρεμότητα λειτουργεί εις βάρος όλων.

4. Η γκετοποίηση

Η συγκέντρωση χιλιάδων φτωχών ανθρώπων στην ίδια περιοχή αυξάνει τον κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού. Το κράτος πρέπει να αποφεύγει υπερσυγκέντρωση μεταναστών, δημιουργία παράλληλων κοινωνιών, την εγκατάλειψη συγκεκριμένων συνοικιών. Σε προάστια της Στοκχόλμης, των Βρυξελλών και του Παρισιού, η συγκέντρωση φτώχειας, ανεργίας και χαμηλής εκπαιδευτικής επίδοσης δημιούργησε εστίες παραβατικότητας.

5. Η εκπαίδευση

Το σχολείο είναι ο σημαντικότερος μηχανισμός ένταξης της δεύτερης γενιάς.

Το κράτος πρέπει να ενισχύει τα σχολεία περιοχών με υψηλή μετανάστευση, να στηρίζει την εκμάθηση της γλώσσας, να προλαμβάνει τη σχολική εγκατάλειψη.  Κάθε παιδί που εγκαταλείπει το σχολείο αυξάνει την πιθανότητα κοινωνικού αποκλεισμού.

6. Η παρανομία

Ο παράτυπος μετανάστης δυσκολεύεται να εργαστεί νόμιμα, να νοικιάσει σπίτι, να ασφαλιστεί και έτσι γίνεται ευάλωτος στα κυκλώματα.

Ένα κράτος δικαίου δεν μπορεί να αφήνει να δημιουργείται ένας μόνιμος πληθυσμός ανθρώπων χωρίς νομικό καθεστώς. Χρειάζονται αποτελεσματικοί συνοριακοί έλεγχοι, γρήγορες διαδικασίες ασύλου, επιστροφές όσων δεν δικαιούνται προστασία, νόμιμες οδοί μετανάστευσης για όσους πληρούν τις προϋποθέσεις.  Η παρατεταμένη παρανομία δεν προστατεύει ούτε τους πολίτες ούτε τους ίδιους τους μετανάστες.

7. Η πολιτισμική ένταξη

Δεν αρκεί να μάθει κάποιος τη γλώσσα. Πρέπει να γνωρίζει, τους νόμους, τα δικαιώματα, τις υποχρεώσεις, την ισότητα ανδρών και γυναικών, την ελευθερία της θρησκείας, τον σεβασμό των δικαστικών αποφάσεων.

Το κράτος δεν πρέπει να φοβάται να απαιτεί τον σεβασμό των θεμελιωδών αρχών του Συντάγματος.

Η πολυπολιτισμικότητα δεν σημαίνει ανοχή σε πρακτικές που παραβιάζουν το κράτος δικαίου, όπως οι αναγκαστικοί γάμοι, η κλειτοριδεκτομή, ή τα εγκλήματα τιμής.

8. Η αστυνόμευση

Η εγκληματικότητα αναπτύσσεται όταν οι συμμορίες αποκτούν τον έλεγχο μιας περιοχής.

Από το κράτος απαιτείται, ισχυρή αστυνομική παρουσία, γρήγορη απονομή δικαιοσύνης, προστασία μαρτύρων, διάλυση εγκληματικών οργανώσεων.  Η απουσία του κράτους αφήνει χώρο στις συμμορίες να λειτουργήσουν ως «παράλληλη εξουσία».

9. Οι ίδιοι οι μετανάστες

Καμία κρατική πολιτική δεν αρκεί εάν ο ίδιος ο άνθρωπος δεν επιθυμεί να ενταχθεί.

Η ένταξη προϋποθέτει αποδοχή των νόμων, σεβασμό των θεσμών, διάθεση συνεργασίας, εκμάθηση της γλώσσας, συμμετοχή στην κοινωνία. Η ευθύνη είναι αμοιβαία.

10. Η ανθρώπινη προαίρεση

Εδώ τελειώνει η κοινωνιολογία και αρχίζει η ανθρωπολογία.

Δύο άνθρωποι μπορεί να έχουν την ίδια φτώχεια, την ίδια γειτονιά, το ίδιο σχολείο, τις ίδιες δυσκολίες.

Ο ένας γίνεται γιατρός. Ο άλλος εντάσσεται σε συμμορία.

Οι κοινωνικές συνθήκες εξηγούν γιατί αυξάνεται ο κίνδυνος. Δεν εξηγούν γιατί δύο άνθρωποι επιλέγουν διαφορετικό δρόμο. Εδώ παραμένει ο χώρος της προσωπικής ευθύνης και της ανθρώπινης προαίρεσης.

Συμπέρασμα

Η επιτυχής ένταξη δεν είναι έργο μόνο του μετανάστη ούτε μόνο του κράτους υποδοχής. Είναι μια σχέση αμοιβαίων υποχρεώσεων.

Το κράτος οφείλει να προστατεύει τα σύνορά του, να εφαρμόζει τον νόμο χωρίς διακρίσεις, να εξετάζει γρήγορα τα αιτήματα ασύλου, να αποτρέπει τη γκετοποίηση και να δημιουργεί πραγματικές δυνατότητες εκπαίδευσης και εργασίας.

Ο μετανάστης καλείται να αποδεχθεί το συνταγματικό και νομικό πλαίσιο της χώρας που τον φιλοξενεί, να μάθει τη γλώσσα, να εργαστεί, να σεβαστεί την ισότητα των φύλων, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τους δημοκρατικούς θεσμούς.

Όταν ένα από τα δύο μέρη αποτυγχάνει, η ένταξη δυσκολεύει. Όταν αποτυγχάνουν και τα δύο, δημιουργούνται οι συνθήκες μέσα στις οποίες ευδοκιμούν ο κοινωνικός αποκλεισμός, οι παράλληλες κοινωνίες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η εγκληματικότητα.

Αυτό προκύπτει από τη σύγχρονη ευρωπαϊκή εμπειρία.

ΝΑΛ

Βιβλιογραφία – πηγές

OECD – Indicators of Immigrant Integration 2023

OECD – Residential segregation of immigrants

European Commission – EU integration policy

Fasani, Frattini & Minale – Refugee labour-market integration

European Economic Review – Language training and economic integration

Brå – Socioeconomic background and crime

Europol – European Migrant Smuggling Centre