Θεολογία και Ψυχολογία: Σύγκρουση ή Διάλογος;

Υπάρχει μια τάση σε ορισμένους ορθόδοξους κύκλους να αντιμετωπίζουν με έντονη επιφύλαξη, ή και να απορρίπτουν τo διάλογο μεταξύ της θεολογίας και ψυχολογίας (και συχνά με τη φιλοσοφία).

Μια αιτία είναι ο φόβος ότι, η ψυχολογία θα καταλήξει να εξηγεί τα πάντα (αναγωγισμός) και έτσι η αμαρτία θα γίνει τραύμα, η μετάνοια θεραπεία, η χάρη ψυχικός μηχανισμός και η προσευχή τεχνική αυτορρύθμισης.

Αυτός ο φόβος δεν είναι αβάσιμος εφόσον πολλοί ψυχολόγοι ερμηνεύουν την ανθρώπινη ύπαρξη αποκλειστικά με όρους βιολογίας, ψυχικών μηχανισμών, ή κοινωνικών επιδράσεων (βιολογικό - ψυχολογικό - κοινωνικός ντετερμινισμός). Οι ψυχολόγοι αυτοί, ξεκινούν από μια ανθρωπολογία διαφορετική από τη χριστιανική, που θεωρεί τον άνθρωπο, προϊόν βιολογίας και παιδικών βιωμάτων, με αποτέλεσμα να εξοβελίζουν τις έννοιες αυτεξούσιο, αμαρτία και χάρη.

Άλλη αιτία είναι ο φόβος αλλοίωσης της εκκλησιαστικής γλώσσας. Πολλοί αισθάνονται ότι όταν η θεολογία αρχίζει να μιλά με όρους όπως, τραύμα, ναρκισσισμός, ασυνείδητο, απομακρύνεται από τη βιβλική και πατερική της γλώσσα. Φοβούνται τη ‘’σύγχυση’’ των πιστών και αυτός είναι ένας ειλικρινής φόβος.

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου η επιφύλαξη πολλών απέναντι στην ψυχολογία, φαίνεται να υπερβαίνει την εύλογη θεολογική κριτική και να αποκτά χαρακτηριστικά θρησκευτικού φονταμενταλισμού.

Θεωρούν δηλαδή, ότι η θεολογία πρέπει να παραμένει σχεδόν αποκλειστικά μέσα στη γλώσσα της Αγίας Γραφής και των Πατέρων. Παραβλέπουν όμως ότι οι ίδιοι οι Πατέρες δεν επαναλάμβαναν μηχανικά την προϋπάρχουσα γλώσσα. Ήταν δημιουργικοί συνομιλητές της εποχής τους και αξιοποίησαν τα καλύτερα πνευματικά εργαλεία που διέθετε ο πολιτισμός τους, χωρίς να αλλοιώσουν το περιεχόμενο της πίστης.

Ο Μ. Βασίλειος, ο Άγιος Αθανάσιος, ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης δεν περιορίστηκαν στη γλώσσα των προηγούμενων αιώνων. Μετασχημάτισαν φιλοσοφικές έννοιες της εποχής τους, για να εκφράσουν ‘’δυσνόητα’’ (σε σχέση με την απλότητα της ΚΔ), νοήματα. Δεν θεώρησαν ότι η καινοτόμος γλώσσα, μολύνει τη θεολογία, αλλά ότι μπορεί να γίνει χρήσιμο εργαλείο όταν υπηρετεί την αλήθεια. Εκεί ήταν το μεγαλείο τους. Στο ότι μετέπλαθαν δημιουργικά τη γλώσσα του πολιτισμού μέσα στον οποίο ζούσαν.

Οι Πατέρες δεν φοβήθηκαν τη φιλοσοφία. Φοβήθηκαν την υποταγή της θεολογίας στη φιλοσοφία. Το ίδιο ερώτημα τίθεται και σήμερα απέναντι στην ψυχολογία. Άλλο πράγμα είναι να μετατρέψεις τη θεολογία σε ψυχολογία και άλλο να αξιοποιήσεις ό,τι αληθινό μπορεί να προσφέρει μια ανθρωπολογική επιστήμη για την κατανόηση του ανθρώπου.

Αν κάποιος απορρίπτει την ψυχολογία απλώς επειδή είναι "κοσμική", ή επειδή "οι Πατέρες τα είπαν όλα", τότε αυτή η στάση είναι φονταμενταλιστική. Αυτή ακριβώς η αντίληψη εξηγεί και στη σύγκρουσή τους με το Γιανναρά και τους ‘’γιανναρικούς’’ θεολόγους (ή ‘’νέο-ορθόδοξους’’, ότι κι αν σημαίνει αυτό).

Ο Γιανναράς έχει ασκήσει κριτική στον θρησκευτικό φονταμενταλισμό, ακριβώς επειδή μετατρέπει την πίστη σε ιδεολογία. Όπου δηλαδή, η ορθή ‘’ιδεολογική’’ διατύπωση, γίνεται σημαντικότερη από την υπαρξιακή αλήθεια και η κατοχή των σωστών εννοιών ταυτίζεται με τη γνώση του Θεού. Κάθε άλλη επιστήμη τότε, αντιμετωπίζεται ως απειλή αντί ως πιθανός συνομιλητής και απορρίπτεται όχι λόγω των θεωριών της, αλλά λόγω της πεποίθησης ότι η πατερική παράδοση, έχει ήδη πει ότι χρειάζεται για τον άνθρωπο και δεν έχει τίποτε να μάθει από καμία ανθρωπολογική επιστήμη.

Και αυτό έχει μια παραδοξότητα. Η ψυχολογία είναι μια ανθρώπινη επιστήμη, όπως όλες. Και ναι. Όταν ένας άνθρωπος βιώνει έντονο άγχος, ο ψυχίατρος εξετάζει τη νευροχημεία, ο ψυχολόγος εξετάζει τα τραύματα και τις σχέσεις και ο πνευματικός εξετάζει τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό. Το άγχος δεν αντιμετωπίζεται απ' ευθείας από τον πνευματικό, διότι ο σκοπός του πνευματικού δεν είναι η θεραπεία του άγχους, αλλά η πνευματική θεραπεία του ανθρώπου. Η υπέρβαση του άγχους μπορεί να είναι καρπός αυτής της πορείας, όχι όμως το πρωτεύον αντικείμενό της.

Αν κάθε αληθινή γνώση για τον άνθρωπο και τον κόσμο αποτελεί καρπό των χαρισμάτων που δόθηκαν στον άνθρωπο, τότε γιατί να αποκλείεται εκ των προτέρων από τον θεολογικό διάλογο; Η Εκκλησία πάντοτε συνομιλούσε με την καλύτερη γνώση κάθε εποχής. Όχι μόνο με τη φιλοσοφία, αλλά με την αστρονομία, την ιατρική, τη ρητορική και τη λογική. Γιατί λοιπόν να εξαιρεθεί η ψυχολογία;

Αν η Εκκλησία αρνιόταν κάθε διάλογο με την ανθρώπινη γνώση, τότε θα ήταν αναγκασμένη να διατηρεί όχι μόνο τη θεολογία των Πατέρων, αλλά και τη φυσική, την ιατρική, την αστρονομία, τη βιολογία και την ψυχολογία της εποχής τους. Η γη θα ήταν ακίνητη στο κέντρο του σύμπαντος, δημιουργημένη πριν μόλις μερικές χιλιάδες χρόνια, η επιληψία θα ήταν δαιμονισμός και τα θέματα βιοηθικής (μεταμοσχεύσεις, εγκεφαλικός θάνατος, εξωσωματική γονιμοποίηση, γονιδιακή θεραπεία, τεχνητή υποστήριξη της ζωής), θα έμεναν ουσιαστικά αναπάντητα, επειδή απλούστατα δεν υπήρχαν στην εποχή των Πατέρων.

Η φυσική και η βιολογία δεν υποκαθιστούν τη θεολογία, αλλά μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τη δημιουργία. Η ιατρική δεν θεραπεύει την αμαρτία, αλλά θεραπεύει το σώμα και ο άνθρωπος είναι ψυχοσωματική οντότητα. Με τον ίδιο τρόπο, η ψυχολογία δεν μπορεί να μιλήσει για τη χάρη, τη θέωση, ή τη σωτηρία, μπορεί όμως να φωτίσει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο τραυματισμένος άνθρωπος, πώς διαμορφώνονται οι σχέσεις του, οι φόβοι του, οι εξαρτήσεις του και οι άμυνές του.

Άλλο πράγμα είναι να θεμελιώνει κανείς τη θεολογία στην ψυχολογία, και άλλο να αρνείται ότι μια ανθρωπολογική επιστήμη μπορεί να προσφέρει αληθινές γνώσεις για τον άνθρωπο. Όπως η Εκκλησία δεν φοβήθηκε να αξιοποιήσει τη φιλοσοφία χωρίς να φιλοσοφοποιηθεί, ούτε την ιατρική χωρίς να ιατρικοποιηθεί, έτσι δεν υπάρχει λόγος να φοβάται τον διάλογο με την ψυχολογία, αρκεί να μη μετατρέψει την ψυχολογία σε θεολογία ούτε τη θεολογία σε ψυχολογία.

Tο δίλημμα λοιπόν ψυχολογία, ή θεολογία, είναι ψευδές.

Η ψυχολογία μπορεί να περιγράψει τον άνθρωπο που υποφέρει. Η θεολογία αποκαλύπτει τον άνθρωπο όπως καλείται να γίνει. Η πρώτη δεν σώζει και η δεύτερη δεν χρειάζεται να αγνοεί ό,τι αληθινό ανακαλύπτει η πρώτη. Οι δύο λόγοι δεν είναι υποχρεωτικά ανταγωνιστικοί.

Η αλήθεια δεν φοβάται τον διάλογο. Αν κάτι είναι αληθινό, δεν κινδυνεύει από καμία ανθρώπινη γνώση. Αντίθετα, μπορεί να προσλάβει κάθε αλήθεια και να τη μεταμορφώσει. Ο φόβος απέναντι στην επιστήμη δεν προδίδει δύναμη της πίστης αλλά ανασφάλεια για την πίστη.

ΝΑΛ